Trong một lần mua sắm, nhiều người thường quyết định chọn thực phẩm dựa vào thương hiệu, hình ảnh trên bao bì hoặc cảm giác quen thuộc. Tuy nhiên, những thông tin quan trọng nhất lại thường nằm ở phần chữ nhỏ phía sau sản phẩm. Nhãn thực phẩm cho biết sản phẩm được tạo nên từ những thành phần nào, khối lượng bao nhiêu, cần bảo quản ra sao và có những lưu ý gì khi sử dụng. Biết cách đọc các thông tin này giúp người tiêu dùng đưa ra lựa chọn tỉnh táo hơn, đặc biệt khi mua thực phẩm cho trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có nhu cầu dinh dưỡng riêng.
Đọc nhãn không có nghĩa là phải ghi nhớ mọi thuật ngữ chuyên môn. Điều cần thiết là hình thành một trình tự kiểm tra đơn giản, có thể áp dụng trong vài phút trước khi đưa sản phẩm vào giỏ hàng. Khi nhìn bao bì với thói quen đặt câu hỏi thay vì chỉ chú ý đến lời quảng cáo, người mua sẽ dễ nhận ra sự khác biệt giữa các sản phẩm cùng loại và hạn chế những quyết định thiếu thông tin.
Bắt đầu từ tên sản phẩm và mục đích sử dụng
Trước hết, hãy xem tên sản phẩm và xác định nó thuộc nhóm nào. Một mặt hàng có thể được giới thiệu là đồ uống, thực phẩm ăn liền, sản phẩm bổ sung hoặc nguyên liệu chế biến. Tên gọi trên mặt trước bao bì thường được trình bày nổi bật, nhưng không phải lúc nào cũng mô tả đầy đủ bản chất sản phẩm. Vì vậy, người mua nên đọc thêm phần mô tả hoặc thành phần ở mặt sau để biết sản phẩm có phù hợp với nhu cầu thực tế hay không.
Mục đích sử dụng cũng là yếu tố cần được đặt lên trước các yếu tố như bao bì đẹp hay chương trình khuyến mại. Một sản phẩm tiện lợi cho chuyến đi có thể không phải lựa chọn phù hợp để dùng thường xuyên tại nhà. Tương tự, sản phẩm dành cho một nhóm tuổi hoặc một chế độ ăn nhất định không nên được dùng thay thế tùy tiện cho mọi thành viên trong gia đình. Nếu chưa rõ cách sử dụng, nên ưu tiên thông tin hướng dẫn chính thức in trên nhãn thay vì suy đoán từ hình ảnh quảng cáo.
Đọc danh sách thành phần theo thứ tự
Danh sách thành phần thường là phần giúp người mua hiểu rõ nhất sản phẩm thực sự chứa gì. Các thành phần thường được sắp xếp theo thứ tự từ lượng nhiều hơn đến lượng ít hơn, vì vậy vị trí xuất hiện có thể mang lại một gợi ý quan trọng về cấu tạo của sản phẩm. Nếu một nguyên liệu mà người mua muốn hạn chế lại xuất hiện ở vị trí đầu hoặc được lặp lại dưới nhiều tên khác nhau, đó là thông tin nên được cân nhắc.
Không nên chỉ tìm một từ khóa duy nhất rồi kết luận ngay. Đường, chất tạo ngọt, dầu, muối hoặc các chất có thể gây dị ứng có thể được thể hiện bằng những cách gọi khác nhau tùy loại sản phẩm. Người mua cần đọc toàn bộ danh sách, nhất là khi đang kiểm soát một thành phần cụ thể. Với người có tiền sử dị ứng, việc kiểm tra cảnh báo về thành phần gây dị ứng và nguy cơ tiếp xúc chéo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Nếu nhãn không đủ rõ hoặc có nội dung khó hiểu, lựa chọn an toàn hơn là hỏi người bán, nhà sản xuất hoặc không sử dụng sản phẩm khi chưa xác định được thành phần cần tránh.
Danh sách dài không tự động có nghĩa là sản phẩm kém, cũng như danh sách ngắn không bảo đảm sản phẩm luôn phù hợp. Một số thực phẩm cần nhiều thành phần để giữ cấu trúc, hương vị hoặc độ ổn định. Điều quan trọng là người mua hiểu mình đang lựa chọn gì, thành phần nào là cần thiết và thành phần nào không phù hợp với mục tiêu sử dụng. Cách đọc này thực tế hơn việc đánh giá sản phẩm chỉ dựa vào cảm nhận rằng một nhãn có nhiều hoặc ít thuật ngữ.
Phân biệt khối lượng, khẩu phần và lượng thực tế
Một trong những điểm dễ gây nhầm lẫn trên nhãn là sự khác nhau giữa khối lượng toàn bộ và khẩu phần. Bao bì có thể ghi thông tin dinh dưỡng cho một khẩu phần, trong khi một gói hoặc một chai lại chứa nhiều hơn một khẩu phần. Nếu người dùng ăn hoặc uống toàn bộ nhưng chỉ đọc con số của một khẩu phần, lượng năng lượng và các chất dinh dưỡng thực tế sẽ bị đánh giá thấp hơn.
Khi xem bảng dinh dưỡng, hãy kiểm tra ba thông tin: kích thước một khẩu phần, số khẩu phần trong bao bì và lượng sản phẩm dự định sử dụng. Nếu gia đình chia một gói cho nhiều người, cần ước lượng phần mỗi người tương ứng với thông tin trên nhãn. Ngược lại, nếu một người dùng cả bao bì trong một lần, các giá trị dinh dưỡng phải được tính theo toàn bộ lượng đã dùng. Đây là thói quen hữu ích với cả thực phẩm ăn liền, đồ uống đóng chai, bánh kẹo và các sản phẩm thường được tiêu thụ theo cảm tính.
Cũng nên phân biệt khối lượng tịnh với phần bao bì, nước ngâm hoặc nước sốt đi kèm. Trong một số sản phẩm, phần được sử dụng thực tế có thể khác với tổng khối lượng được in trên bao bì. Khi mua thực phẩm để nấu ăn, người tiêu dùng nên cân nhắc lượng sử dụng thực tế, khả năng bảo quản phần còn lại và mức độ tiện lợi, thay vì chỉ so sánh giá bán giữa những gói có kích thước khác nhau.
Hiểu bảng thông tin dinh dưỡng một cách thực tế
Bảng thông tin dinh dưỡng giúp so sánh các sản phẩm cùng nhóm, nhưng không nên được tách rời khỏi khẩu phần ăn hằng ngày. Các mục thường được quan tâm gồm năng lượng, chất đạm, chất béo, carbohydrate, đường và natri. Tùy loại sản phẩm, bảng có thể có thêm những thành phần khác. Người mua nên xác định mục tiêu của mình trước khi đọc: muốn giảm vị mặn, hạn chế đồ ngọt, bổ sung chất đạm hay chỉ cần một sản phẩm tiện dùng.
Không có một chỉ số đơn lẻ nào đủ để kết luận sản phẩm tốt hay không tốt. Một sản phẩm có lượng đường thấp nhưng vẫn có thể không phù hợp nếu người dùng không thích thành phần khác. Một sản phẩm giàu đạm cũng không nên được xem là thay thế hoàn toàn cho bữa ăn đa dạng. Bảng dinh dưỡng có giá trị nhất khi được dùng để so sánh những sản phẩm tương tự, trong cùng quy cách khẩu phần và cùng mục đích sử dụng.
Người mua cũng cần thận trọng với các cụm từ như “ít”, “không”, “tự nhiên”, “bổ sung” hoặc “phù hợp”. Những từ này có thể mô tả một đặc điểm nhất định của sản phẩm, nhưng không thay thế cho việc đọc toàn bộ nhãn. Chẳng hạn, một sản phẩm được quảng bá là ít một thành phần nào đó vẫn có thể chứa các thành phần khác mà người dùng muốn hạn chế. Cách an toàn là xem lời giới thiệu như thông tin tham khảo ban đầu, sau đó kiểm tra lại bằng danh sách thành phần và bảng dinh dưỡng.
Kiểm tra hạn sử dụng và tình trạng bao bì
Hạn sử dụng cần được xem trước khi mua và một lần nữa trước khi mở sản phẩm. Người mua nên phân biệt ngày sản xuất, hạn sử dụng và các hướng dẫn như “dùng tốt nhất trước” nếu có. Sau khi mở, nhiều thực phẩm cần được dùng trong khoảng thời gian nhất định hoặc phải bảo quản theo điều kiện riêng. Vì vậy, chỉ nhìn vào ngày in trên bao bì là chưa đủ nếu sản phẩm đã được mở nắp, rách bao hoặc thay đổi điều kiện bảo quản.
Bao bì cũng cần được kiểm tra bằng mắt thường. Không nên chọn sản phẩm có dấu hiệu phồng, rò rỉ, thủng, hở mép, móp nghiêm trọng, gỉ sét hoặc nhãn bị bong đến mức không thể xác định thông tin. Với sản phẩm đông lạnh, cần chú ý tình trạng tan chảy rồi đông lại hoặc có nhiều tinh thể bất thường. Với thực phẩm khô, dấu hiệu ẩm, vón cục hoặc có côn trùng cũng là lý do nên loại khỏi lựa chọn. Khi phát hiện sản phẩm có biểu hiện bất thường sau khi mua, không nên nếm thử để kiểm tra mà cần ngừng sử dụng và giữ lại bao bì nếu cần trao đổi với nơi bán.
Đọc kỹ hướng dẫn bảo quản và chế biến
Điều kiện bảo quản ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng thực phẩm. Một sản phẩm có thể cần để ở nơi khô, tránh ánh sáng, giữ lạnh hoặc đông lạnh. Sau khi mở, hướng dẫn có thể thay đổi, chẳng hạn cần đậy kín, dùng dụng cụ sạch hoặc chuyển sang vật chứa phù hợp. Người mua nên kiểm tra xem gia đình có đủ điều kiện bảo quản sản phẩm hay không trước khi mua với số lượng lớn.
Hướng dẫn chế biến cũng không nên bị bỏ qua, đặc biệt với thực phẩm ăn liền, thực phẩm đông lạnh hoặc nguyên liệu cần gia nhiệt. Cần xem lượng nước, thời gian, nhiệt độ và những bước chuẩn bị được yêu cầu trên nhãn. Nếu dùng thiết bị khác với hướng dẫn, kết quả có thể thay đổi. Với trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người có sức khỏe nhạy cảm, việc chế biến đúng cách càng cần được ưu tiên để giảm nguy cơ sử dụng sản phẩm chưa đạt yêu cầu.
Biến việc đọc nhãn thành thói quen mua sắm
Để không mất quá nhiều thời gian, mỗi gia đình có thể xây dựng một trình tự cố định gồm năm bước: xác định mục đích mua, kiểm tra thành phần cần lưu ý, xem khẩu phần và bảng dinh dưỡng, kiểm tra hạn sử dụng cùng tình trạng bao bì, sau đó đọc hướng dẫn bảo quản. Không phải sản phẩm nào cũng cần phân tích lâu, nhưng những mặt hàng mới, thực phẩm dành cho trẻ em hoặc sản phẩm dùng thường xuyên nên được xem xét kỹ hơn.
Nên so sánh các sản phẩm trong cùng nhóm thay vì so sánh những mặt hàng có mục đích khác nhau. Khi đã tìm được sản phẩm phù hợp, người mua có thể ghi nhớ vài tiêu chí chính để lần sau kiểm tra nhanh hơn. Tuy nhiên, vẫn cần xem lại nhãn nếu công thức, kích thước bao bì hoặc hướng dẫn sử dụng thay đổi. Việc chụp lại thông tin thành phần hoặc lưu ghi chú cá nhân có thể hữu ích cho người đang theo dõi chế độ ăn, nhưng không nên thay thế việc đọc nhãn mới ở mỗi lần mua.
Đọc nhãn thực phẩm là một kỹ năng nhỏ nhưng tạo ra ảnh hưởng thiết thực trong đời sống hằng ngày. Nó giúp người tiêu dùng biết rõ hơn về sản phẩm, phân bổ ngân sách hợp lý, sử dụng đúng cách và giảm lượng thực phẩm bị bỏ đi do mua quá nhiều hoặc bảo quản không phù hợp. Quan trọng hơn, thói quen này khuyến khích mỗi người lựa chọn dựa trên nhu cầu thật thay vì chỉ dựa vào hình thức bên ngoài. Khi cả gia đình cùng hiểu những thông tin cơ bản trên bao bì, việc mua sắm sẽ trở nên chủ động, an toàn và phù hợp hơn với từng thành viên.
