Trong sinh hoạt hằng ngày, gia đình có thể gặp nhiều tình huống bất ngờ như mất điện kéo dài, hỏa hoạn, ngập nước, người thân bị thương, thất lạc trẻ nhỏ hoặc không thể liên lạc trong một khoảng thời gian. Không ai muốn những sự việc đó xảy ra, nhưng việc chuẩn bị trước vẫn cần thiết vì khi căng thẳng, con người thường khó suy nghĩ mạch lạc và dễ bỏ sót những việc quan trọng.
Kế hoạch ứng phó sự cố không phải là một tập tài liệu phức tạp hay danh sách dài những giả định đáng sợ. Đó là cách gia đình thống nhất trước một số nguyên tắc cơ bản: nhận biết rủi ro nào có thể gặp, ai chịu trách nhiệm việc gì, liên lạc ra sao, di chuyển đến đâu và những vật dụng nào cần có sẵn. Một kế hoạch tốt phải dễ nhớ, dễ thực hiện và có thể điều chỉnh theo sự thay đổi của gia đình.
Bắt đầu từ những rủi ro thực tế
Mỗi gia đình có điều kiện sống khác nhau nên không nên sao chép nguyên xi một kế hoạch có sẵn. Hãy quan sát nơi ở, thói quen sinh hoạt và đặc điểm của các thành viên để xác định những tình huống đáng quan tâm nhất. Nhà ở trong khu vực thường có mưa lớn có thể cần chú trọng việc xử lý khi nước dâng hoặc mất điện. Gia đình sống trong căn hộ cần hiểu lối thoát hiểm, vị trí cầu thang và cách liên lạc với ban quản lý. Nhà có người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người cần hỗ trợ di chuyển sẽ phải đặt vấn đề chăm sóc và sơ tán lên trước.
Không cần liệt kê mọi nguy cơ có thể tưởng tượng. Một danh sách vừa phải sẽ hữu ích hơn nếu tập trung vào những sự cố có khả năng ảnh hưởng trực tiếp đến gia đình. Có thể chia thành ba nhóm để dễ suy nghĩ: sự cố trong nhà, sự cố do thời tiết hoặc môi trường xung quanh, và tình huống các thành viên bị tách khỏi nhau. Với mỗi nhóm, gia đình nên đặt câu hỏi: dấu hiệu đầu tiên là gì, việc cần làm ngay là gì, ai có thể hỗ trợ và đâu là nơi an toàn hơn.
Thống nhất nguyên tắc ưu tiên
Trong mọi tình huống, bảo đảm an toàn cho con người phải được đặt trước việc bảo vệ đồ đạc. Nguyên tắc này cần được nói rõ để mọi thành viên, đặc biệt là trẻ em, không quay lại lấy tài sản khi đã cần rời khỏi khu vực nguy hiểm. Sau đó mới xem xét việc gọi hỗ trợ, chăm sóc người bị ảnh hưởng và bảo vệ những vật dụng thiết yếu nếu điều kiện cho phép.
Kế hoạch cũng nên phân biệt giữa việc có thể tự xử lý và việc cần tìm sự trợ giúp chuyên môn. Một sự cố nhỏ có thể được giải quyết bằng các bước đơn giản, nhưng khi có khói, lửa, mùi bất thường, nguy cơ sập đổ, dòng nước mạnh hoặc người bị thương nặng, gia đình không nên cố gắng xử lý vượt quá khả năng. Điều quan trọng là nhanh chóng đưa mọi người ra khỏi vùng nguy hiểm và liên hệ với lực lượng phù hợp theo tình hình thực tế.
Các hướng dẫn không nên dùng những câu quá chung chung như “bình tĩnh xử lý” mà không nói rõ phải làm gì. Thay vào đó, hãy viết thành các hành động ngắn và theo thứ tự. Chẳng hạn, khi phát hiện một sự cố, người nhìn thấy đầu tiên cần báo cho những người xung quanh, kiểm tra nhanh xem có ai cần hỗ trợ, di chuyển khỏi điểm nguy hiểm nếu có thể, rồi liên lạc với người được phân công. Cách diễn đạt cụ thể giúp giảm thời gian tranh luận khi sự việc xảy ra.
Thiết lập kênh liên lạc dự phòng
Điện thoại thường là công cụ liên lạc chính, nhưng không nên coi đó là phương án duy nhất. Gia đình cần lưu số điện thoại của các thành viên, người thân đáng tin cậy và những đầu mối hỗ trợ cần thiết ở một nơi dễ tìm. Bên cạnh việc lưu trong điện thoại, có thể ghi ra giấy để sử dụng khi thiết bị hết pin, bị hỏng hoặc người cầm điện thoại không thể truy cập danh bạ.
Gia đình cũng nên thống nhất một người liên lạc ở ngoài khu vực sinh sống. Người này có thể tiếp nhận thông tin từ các thành viên và chuyển tiếp cho những người khác, nhất là khi mọi người không thể gọi trực tiếp cho nhau. Nếu mạng điện thoại bị nghẽn hoặc một người không nghe máy, việc có quy ước thay thế sẽ giúp tránh tình trạng mỗi người gọi nhiều nơi nhưng không ai nắm được thông tin chung.
Những quy ước này cần được nói với tất cả thành viên, bao gồm cả trẻ lớn có thể sử dụng điện thoại. Nội dung có thể gồm cách báo vị trí, cách thông báo mình an toàn và địa điểm gặp nhau nếu bị tách khỏi gia đình. Địa điểm gặp nên có phương án thay thế, bởi nơi quen thuộc có thể không tiếp cận được trong lúc sự cố đang diễn ra. Trẻ nhỏ cần được hướng dẫn bằng ngôn ngữ đơn giản, không yêu cầu ghi nhớ quá nhiều số hoặc quá nhiều bước.
Chuẩn bị vật dụng theo nhu cầu thật
Một bộ vật dụng ứng phó chỉ có giá trị khi các thành viên biết nó ở đâu và có thể lấy ra nhanh chóng. Tùy điều kiện, gia đình có thể chuẩn bị nước uống, thực phẩm phù hợp, thuốc đang sử dụng theo hướng dẫn của người có chuyên môn, đèn pin, pin dự phòng, bộ sơ cứu cơ bản, vật dụng vệ sinh, giấy tờ hoặc bản sao thông tin quan trọng và một ít tiền mặt. Danh sách này không cần chạy theo số lượng lớn mà nên dựa trên nhu cầu của gia đình và khả năng bảo quản.
Với người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có bệnh nền, cần xem xét riêng những vật dụng họ thường xuyên cần đến. Nếu trong nhà có thú nuôi, kế hoạch cũng nên tính đến thức ăn, nước và cách đưa chúng ra nơi an toàn. Việc chuẩn bị cho từng thành viên giúp tránh tình trạng một bộ đồ dùng chung nhưng lại thiếu thứ quan trọng đối với một người cụ thể.
Các vật dụng cần được kiểm tra định kỳ. Thực phẩm và thuốc có thể thay đổi hạn sử dụng, pin có thể hết năng lượng, số điện thoại có thể không còn phù hợp, còn giấy tờ có thể cần cập nhật. Nên đặt lịch kiểm tra gắn với một mốc dễ nhớ trong năm. Mỗi lần kiểm tra, gia đình có thể bỏ những thứ không còn dùng được, bổ sung phần thiếu và bảo đảm mọi người vẫn biết vị trí cất giữ.
Vẽ sơ đồ và tập thử trong điều kiện bình thường
Một sơ đồ đơn giản của nơi ở có thể giúp các thành viên hình dung lối ra, vị trí cần tránh và nơi tập trung. Sơ đồ không cần đẹp hoặc nhiều chi tiết, nhưng phải thể hiện những điểm thực sự hữu ích. Nếu có nhiều lối ra, hãy xác định phương án thay thế trong trường hợp một lối không thể sử dụng. Không nên mặc định thang máy luôn là lựa chọn phù hợp khi cần rời khỏi một tòa nhà; gia đình cần tuân theo hướng dẫn an toàn tại nơi mình sinh sống.
Trẻ em thường ghi nhớ tốt hơn khi được thực hành nhẹ nhàng thay vì chỉ nghe giải thích. Gia đình có thể tổ chức một buổi tập ngắn, trong đó mỗi người thử nói vị trí của mình, cách báo cho người khác và nơi sẽ gặp nhau. Buổi tập không nên biến thành trò hù dọa. Mục tiêu là tạo phản xạ có trật tự, giúp mọi người hiểu rằng khi có sự cố, mình cần làm theo kế hoạch thay vì chạy theo đám đông hoặc tự ý quay lại.
Sau mỗi lần tập, hãy hỏi từng người điều gì dễ nhớ, điều gì còn khó hiểu và bước nào không phù hợp với thực tế. Một kế hoạch chỉ tồn tại trên giấy sẽ nhanh chóng mất tác dụng nếu không được kiểm tra. Những thay đổi về chỗ ở, lịch làm việc, trường học, sức khỏe hoặc phương tiện đi lại cũng là lý do để cập nhật kế hoạch.
Tránh những sai lầm thường gặp
Một sai lầm phổ biến là giao toàn bộ trách nhiệm cho một người. Người đó có thể vắng nhà, bị thương hoặc không thể liên lạc. Tốt hơn là mỗi việc quan trọng có ít nhất một phương án thay thế, đồng thời mọi thành viên đều biết những nguyên tắc tối thiểu. Sai lầm khác là chuẩn bị rất nhiều đồ nhưng không đánh dấu, không kiểm tra hoặc cất ở nơi khó lấy. Số lượng không thay thế được khả năng sử dụng.
Gia đình cũng không nên đưa vào kế hoạch những thông tin chưa được kiểm chứng hoặc hướng dẫn nguy hiểm. Khi cần xử lý các vấn đề về điện, gas, y tế, cháy nổ hay kết cấu công trình, hãy dựa vào hướng dẫn chính thức và tìm trợ giúp chuyên môn khi vượt quá khả năng. Một kế hoạch có trách nhiệm phải chỉ rõ giới hạn tự xử lý, thay vì tạo cảm giác rằng mọi tình huống đều có thể giải quyết bằng vài mẹo đơn giản.
Ngoài ra, không nên chia sẻ công khai những thông tin nhạy cảm như toàn bộ lịch vắng nhà, vị trí cất giữ tài sản hoặc giấy tờ cá nhân. Kế hoạch cần đủ chi tiết để gia đình sử dụng, nhưng vẫn phải bảo vệ quyền riêng tư và an toàn của các thành viên.
Biến kế hoạch thành thói quen bình tĩnh
Giá trị lớn nhất của kế hoạch ứng phó không nằm ở một bản danh sách hoàn hảo mà ở sự thống nhất và khả năng thực hiện. Khi mọi người biết cách liên lạc, nơi cần gặp, vật dụng ở đâu và giới hạn nào không được vượt qua, gia đình sẽ giảm bớt sự lúng túng trước tình huống bất ngờ. Những cuộc trao đổi ngắn, việc kiểm tra định kỳ và một vài lần tập thử có thể tạo ra sự chủ động mà không làm sinh hoạt hằng ngày trở nên nặng nề.
Hãy bắt đầu từ một phiên bản đơn giản, phù hợp với nơi ở và các thành viên hiện tại. Sau đó, gia đình có thể bổ sung từng phần dựa trên trải nghiệm thực tế. Một kế hoạch tốt không nhằm dự đoán chính xác mọi sự cố, mà giúp con người bảo vệ nhau, đưa ra quyết định có thứ tự và tìm kiếm sự hỗ trợ đúng lúc. Sự chuẩn bị vừa đủ, rõ ràng và được cập nhật thường xuyên sẽ là nền tảng thiết thực để gia đình bình tĩnh hơn khi điều không mong muốn xảy ra.
