Nhiều gia đình chỉ bắt đầu nghĩ đến phương án ứng phó sau khi sự cố đã xảy ra. Khi đó, điện có thể bị ngắt, đường đi bị cản trở, điện thoại hết pin, trẻ nhỏ hoảng sợ hoặc các thành viên không biết phải liên lạc với ai. Trong những tình huống như vậy, một kế hoạch được chuẩn bị từ trước không thể loại bỏ mọi rủi ro, nhưng có thể giúp mọi người phản ứng bình tĩnh, giảm quyết định vội vàng và nhanh chóng bảo vệ những người dễ bị tổn thương.
Kế hoạch ứng phó gia đình không nhất thiết phải dài hay phức tạp. Điều quan trọng là kế hoạch phải phù hợp với nơi ở, số lượng thành viên, thói quen sinh hoạt và những rủi ro có thể gặp. Một bản kế hoạch tốt cần trả lời được những câu hỏi căn bản: gia đình có thể gặp sự cố nào, ai sẽ làm việc gì, mọi người gặp nhau ở đâu, những vật dụng nào cần có và làm thế nào để cập nhật thông tin khi liên lạc bị gián đoạn.
Bắt đầu từ những tình huống gần gũi với nơi ở
Không nên xây dựng kế hoạch theo một mẫu chung rồi áp dụng máy móc cho mọi gia đình. Người sống trong căn hộ cao tầng sẽ có mối quan tâm khác với người ở nhà riêng; khu vực thường ngập nước cần cách chuẩn bị khác nơi có nguy cơ sạt lở, gió mạnh hoặc mất điện kéo dài. Vì vậy, bước đầu tiên là cùng các thành viên liệt kê những sự cố có khả năng ảnh hưởng đến sinh hoạt.
Danh sách này có thể bao gồm cháy, rò rỉ khí hoặc nước, mất điện, mưa lớn, ngập, gió mạnh, người bị thương, trẻ đi lạc, mất liên lạc và những tình huống buộc gia đình phải rời khỏi nhà trong thời gian ngắn. Không cần dự đoán mọi khả năng hiếm gặp. Chỉ cần tập trung vào những sự cố có hậu quả đáng kể hoặc từng xảy ra ở khu vực xung quanh.
Sau khi lập danh sách, gia đình nên xem xét từng tình huống theo ba câu hỏi. Dấu hiệu nhận biết ban đầu là gì? Việc đầu tiên cần làm để giảm nguy hiểm là gì? Ai cần được hỗ trợ trước? Cách đặt câu hỏi này giúp mọi người chuyển từ tâm lý lo lắng chung chung sang những hành động cụ thể. Chẳng hạn, khi phát hiện nước tràn vào nhà, việc cần làm có thể là bảo đảm an toàn cho người trong nhà, tránh tiếp xúc với thiết bị điện ở khu vực ẩm ướt và tìm cách ngắt nguồn phù hợp nếu điều đó có thể thực hiện an toàn.
Phân công vai trò nhưng không phụ thuộc vào một người
Trong lúc bình thường, một thành viên thường nắm rõ vị trí cầu dao, chìa khóa, giấy tờ hoặc thuốc đang dùng. Tuy nhiên, người đó có thể không có mặt khi sự cố xảy ra. Vì vậy, gia đình nên chia sẻ thông tin và phân công vai trò theo hướng có người thay thế.
Một số nhiệm vụ có thể được thống nhất trước gồm kiểm tra trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người cần hỗ trợ; mang theo túi vật dụng thiết yếu; gọi trợ giúp; kiểm tra lối thoát; khóa hoặc ngắt những nguồn có nguy cơ nếu điều kiện cho phép. Với trẻ em, không nên giao nhiệm vụ vượt quá khả năng. Trẻ cần biết tìm người lớn, đi theo lối đã thống nhất và không quay lại lấy đồ khi đã rời khỏi khu vực nguy hiểm.
Phân công cũng nên tính đến những thời điểm khác nhau trong ngày. Ai thường ở nhà vào buổi sáng? Ai đón trẻ? Nếu một người đang đi làm hoặc ở xa, ai sẽ đảm nhận phần việc đó? Những câu hỏi tưởng như nhỏ này giúp kế hoạch thực tế hơn. Gia đình có thể ghi tên người phụ trách chính và người thay thế cho từng việc, sau đó đặt bản kế hoạch ở nơi dễ nhìn thay vì cất trong một ngăn tủ khó tìm.
Thống nhất lối thoát và địa điểm gặp nhau
Mỗi thành viên cần biết ít nhất một lối ra an toàn khỏi nơi ở và hiểu những khu vực nào không nên đi qua khi có khói, nước, vật rơi hoặc nguy cơ chập điện. Lối thoát không nên bị chắn bởi thùng hàng, xe đạp, đồ nội thất hoặc vật dụng ít dùng. Gia đình nên kiểm tra lối đi vào những thời điểm khác nhau, bởi ban đêm, khi mất điện hoặc khi có người bị thương, việc di chuyển có thể khó hơn so với tưởng tượng.
Nếu gia đình phải rời khỏi nhà, cần thống nhất một địa điểm gặp nhau ở bên ngoài. Địa điểm này nên dễ nhận biết, không nằm ngay trong khu vực có nguy cơ và phù hợp với hoàn cảnh của từng thành viên. Với nhà ở trong khu dân cư, có thể chọn một vị trí cách xa công trình đang gặp sự cố nhưng vẫn nằm trong phạm vi mọi người dễ đến. Nếu không thể đến địa điểm đó, gia đình nên có thêm một phương án dự phòng.
Việc thống nhất địa điểm gặp nhau đặc biệt quan trọng khi điện thoại không sử dụng được hoặc các thành viên bị tách khỏi nhau. Không nên mặc định rằng tất cả mọi người sẽ tự động tìm đến một nơi quen thuộc. Kế hoạch cần được nói rõ, nhắc lại định kỳ và điều chỉnh khi gia đình chuyển nhà, trẻ lớn lên hoặc lối đi xung quanh thay đổi.
Chuẩn bị một túi vật dụng thiết yếu
Một túi ứng phó không phải là nơi chứa mọi đồ đạc trong nhà. Mục đích của túi là giúp gia đình có những vật dụng căn bản trong khoảng thời gian đầu, khi chưa thể mua sắm hoặc quay lại nhà. Tùy hoàn cảnh, túi có thể gồm nước uống, một số loại thực phẩm phù hợp, đèn pin, pin dự phòng, bộ sơ cứu, thuốc đang sử dụng, khẩu trang, vật dụng vệ sinh, quần áo gọn nhẹ và bản sao những thông tin cần thiết.
Nếu trong nhà có trẻ nhỏ, người cao tuổi, người khuyết tật hoặc người mắc bệnh cần chăm sóc thường xuyên, túi cần được điều chỉnh theo nhu cầu của họ. Một số người có thể cần kính, thiết bị hỗ trợ di chuyển, sữa, đồ ăn riêng hoặc hướng dẫn sử dụng thuốc. Gia đình không nên gom thuốc một cách tùy tiện hay dùng thuốc của người này cho người khác. Với thuốc kê theo chỉ định, cần bảo đảm thuốc còn phù hợp và được bảo quản đúng cách.
Vật dụng trong túi cần được kiểm tra theo định kỳ. Thực phẩm, pin, thuốc và giấy tờ có thể hết hạn hoặc không còn phù hợp. Túi cũng nên đặt ở vị trí dễ lấy, nhưng không cản lối đi và không để trẻ tự ý nghịch những vật có thể gây nguy hiểm. Nếu mỗi người thường xuyên ở một nơi khác nhau, gia đình có thể cân nhắc chuẩn bị những bộ nhỏ hơn cho các địa điểm cần thiết thay vì chỉ có một túi duy nhất.
Bảo vệ thông tin liên lạc và giấy tờ quan trọng
Khi xảy ra sự cố, việc gọi điện hoặc truy cập mạng có thể không thuận lợi. Gia đình nên ghi ra giấy các thông tin liên lạc căn bản, gồm số điện thoại của người thân, địa chỉ nhà, thông tin của trường học hoặc nơi làm việc và người có thể hỗ trợ khi cần. Những thông tin này cần được viết rõ, kiểm tra lại và đặt ở nơi các thành viên biết.
Song song với bản giấy, gia đình có thể lưu bản sao điện tử của giấy tờ quan trọng ở nơi phù hợp và có biện pháp bảo vệ quyền riêng tư. Không nên gửi công khai thông tin nhận dạng, địa chỉ, hình ảnh giấy tờ hoặc dữ liệu tài chính lên các kênh không đáng tin cậy chỉ vì muốn lưu trữ nhanh. Khi cần chia sẻ thông tin, hãy cân nhắc người nhận, mục đích và mức độ cần thiết.
Gia đình cũng nên thống nhất cách liên lạc khi không thể gọi trực tiếp. Có thể quy ước mỗi người gửi một tin nhắn ngắn khi đã an toàn, hoặc nhờ một người thân ở khu vực khác làm đầu mối nhận thông tin. Điều quan trọng là mọi người hiểu rõ quy ước và không liên tục gọi lại trong lúc mạng đang quá tải, nếu một tin nhắn xác nhận đã đủ để báo tình trạng.
Luyện tập để kế hoạch không chỉ nằm trên giấy
Một kế hoạch chỉ có giá trị khi các thành viên nhớ được những bước chính. Gia đình không cần tổ chức diễn tập phức tạp. Có thể bắt đầu bằng việc đi thử lối thoát, tìm vị trí cầu dao trong điều kiện an toàn, thực hành lấy túi vật dụng hoặc kiểm tra xem trẻ có biết gọi người lớn hay không. Sau mỗi lần luyện tập, hãy hỏi từng người điều gì khó nhớ, lối đi nào bị vướng và vật dụng nào không còn ở đúng vị trí.
Việc luyện tập cần tránh tạo thêm sợ hãi, đặc biệt với trẻ em. Người lớn có thể giải thích rằng đây là cách học để biết phải làm gì khi có chuyện bất ngờ. Không nên biến buổi thực hành thành trò đùa với lửa, điện, khí gas hoặc các thiết bị nguy hiểm. Mọi tình huống liên quan đến nguồn nguy hiểm thực tế cần được xử lý theo hướng an toàn và nhờ lực lượng chuyên môn khi cần.
Sau mỗi lần thay đổi nhà, mua thiết bị mới, có thêm thành viên hoặc phát hiện một nguy cơ mới, gia đình nên xem lại kế hoạch. Những vật dụng như bình chữa cháy, thiết bị điện, khóa cửa và lối thoát cũng cần được kiểm tra theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc đơn vị có chuyên môn. Không nên tự sửa chữa hệ thống điện, khí hoặc kết cấu nhà nếu không có kiến thức và điều kiện phù hợp.
Bình tĩnh, ưu tiên con người và tìm hỗ trợ đúng lúc
Trong mọi kế hoạch ứng phó, an toàn của con người phải được đặt trước việc bảo vệ tài sản. Không quay lại lấy đồ khi khu vực đã trở nên nguy hiểm, không tự mình xử lý sự cố vượt quá khả năng và không làm theo những hướng dẫn chưa được kiểm chứng là các nguyên tắc quan trọng. Khi có dấu hiệu nguy hiểm rõ ràng, gia đình cần rời khỏi khu vực nếu có thể và liên hệ lực lượng hỗ trợ phù hợp theo hướng dẫn của địa phương.
Thông tin trong lúc khẩn cấp có thể thay đổi nhanh. Gia đình nên ưu tiên thông báo từ cơ quan chức năng, ban quản lý tòa nhà, chính quyền địa phương hoặc đơn vị chịu trách nhiệm tại khu vực, thay vì chia sẻ ngay mọi tin nhắn truyền miệng. Nếu chưa chắc một thông tin là đúng, hãy kiểm tra trước khi chuyển tiếp. Việc lan truyền cảnh báo sai có thể khiến người khác hoang mang hoặc di chuyển vào nơi không an toàn.
Chuẩn bị cho sự cố không có nghĩa là sống trong lo lắng. Trái lại, một kế hoạch ngắn gọn, được cả nhà cùng hiểu và kiểm tra định kỳ sẽ giúp sinh hoạt bình thường trở nên chủ động hơn. Gia đình có thể bắt đầu từ một buổi trao đổi, một sơ đồ lối thoát, một túi vật dụng và danh sách liên lạc rõ ràng. Những bước nhỏ đó tạo nên nền tảng để mọi người hỗ trợ nhau tốt hơn khi điều bất ngờ xảy ra.
