Các cơ quan quản lý Trung Quốc đang đẩy nhanh việc yêu cầu hệ thống ngân hàng tích hợp công nghệ blockchain vào hoạt động cốt lõi. Động thái này không chỉ đơn thuần là một bước tiến công nghệ, mà phản ánh chiến lược dài hạn nhằm tái định hình cách dữ liệu tài chính được quản lý, chia sẻ và khai thác trong nền kinh tế.
Chính sách mới được ban hành bởi Tổng cục Thuế Nhà nước và Cục Quản lý Tài chính Quốc gia yêu cầu các ngân hàng phối hợp với chính quyền địa phương triển khai blockchain kết hợp với các công nghệ điện toán bảo mật. Mục tiêu là xây dựng một hệ thống dữ liệu có thể chia sẻ nhưng vẫn đảm bảo quyền riêng tư, từ đó cải thiện khả năng cấp tín dụng và giảm rủi ro gian lận.
Ở cấp độ kỹ thuật, blockchain được sử dụng để đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu thuế, trong khi các giải pháp như tính toán bảo mật đa bên cho phép xử lý dữ liệu mà không làm lộ thông tin nhạy cảm. Điều này giúp tạo ra một hệ thống mà các ngân hàng có thể tin tưởng hơn vào dữ liệu doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ vốn gặp khó khăn trong việc tiếp cận tín dụng.
Trung Quốc đang thực sự muốn gì?
Theo nhiều chuyên gia quốc tế, đây không phải là câu chuyện về blockchain, mà là câu chuyện về quyền kiểm soát dữ liệu.
Giáo sư Eswar Prasad nhận định rằng Trung Quốc đang xây dựng một “kiến trúc tài chính dựa trên dữ liệu”, nơi nhà nước có thể theo dõi, đánh giá và phân bổ nguồn lực một cách hiệu quả hơn. Blockchain trong trường hợp này đóng vai trò như một lớp hạ tầng giúp chuẩn hóa và xác thực dữ liệu, chứ không phải là công cụ phi tập trung đúng nghĩa như trong các hệ thống crypto công khai.
Trong khi đó, ông Yaya Fanusie cho rằng cách tiếp cận của Trung Quốc là “blockchain có kiểm soát” (controlled blockchain), nơi công nghệ được tận dụng để tăng hiệu quả quản trị nhưng vẫn nằm trong khuôn khổ giám sát chặt chẽ của nhà nước.
Điều này lý giải vì sao Trung Quốc vừa mạnh tay cấm tiền điện tử, vừa tích cực thúc đẩy blockchain. Hai hướng đi này không mâu thuẫn, mà thực chất bổ trợ cho nhau: loại bỏ các hệ thống tài chính phi kiểm soát, đồng thời xây dựng một hạ tầng số do nhà nước dẫn dắt.
Thực tế triển khai tại Trung Quốc
Trên thực tế, Trung Quốc đã triển khai blockchain trong nhiều lĩnh vực từ khá sớm, đặc biệt là trong quản lý thuế.
Tại Thâm Quyến, hệ thống hóa đơn điện tử dựa trên blockchain đã được áp dụng từ năm 2021, giúp giảm gian lận thuế và tăng khả năng truy xuất dữ liệu theo thời gian thực. Đây được xem là một trong những ứng dụng thành công nhất của blockchain trong khu vực công.
Song song đó, Trung Quốc đang xây dựng mạng lưới dịch vụ blockchain quốc gia (BSN), một nền tảng hạ tầng cho phép doanh nghiệp và cơ quan nhà nước triển khai các ứng dụng blockchain với chi phí thấp và tiêu chuẩn thống nhất. BSN không phải là một blockchain công khai, mà là một hệ sinh thái được kiểm soát, phù hợp với định hướng quản lý của Bắc Kinh.
Một điểm đáng chú ý khác là sự kết hợp giữa blockchain và đồng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương. Đồng e-CNY đang dần được tích hợp vào hệ thống tài chính như một dạng tiền gửi số có thể sinh lãi, mở ra khả năng kết nối trực tiếp giữa dữ liệu giao dịch, dữ liệu thuế và hệ thống tín dụng.
Gần đây, Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc đã mở rộng thêm các ngân hàng tham gia vận hành e-CNY, cho thấy quy mô triển khai đang được đẩy mạnh đáng kể.
Góc nhìn quốc tế: Cơ hội hay rủi ro?
Một số chuyên gia phương Tây cho rằng mô hình này có thể giúp Trung Quốc giải quyết bài toán kinh điển trong tài chính: thiếu minh bạch dữ liệu và khó tiếp cận tín dụng của doanh nghiệp nhỏ.
Tuy nhiên, cũng có những lo ngại về quyền riêng tư và mức độ giám sát. Việc tích hợp dữ liệu thuế, giao dịch và tín dụng vào một hệ thống thống nhất có thể tạo ra một “siêu cơ sở dữ liệu tài chính”, nơi mọi hoạt động kinh tế đều có thể bị theo dõi.
Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund) từng cảnh báo rằng các hệ thống tài chính dựa trên dữ liệu tập trung có thể mang lại hiệu quả cao, nhưng cũng làm gia tăng rủi ro về kiểm soát và phụ thuộc hệ thống.
Một mô hình mới của tài chính số?
Nhìn tổng thể, Trung Quốc không đơn thuần “ứng dụng blockchain”, mà đang xây dựng một mô hình tài chính số hoàn toàn mới, trong đó:
Dữ liệu trở thành tài sản cốt lõi
Blockchain đóng vai trò xác thực và chia sẻ dữ liệu
Ngân hàng trở thành trung gian xử lý dữ liệu thay vì chỉ cung cấp vốn
Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong việc kiểm soát và điều phối
Mô hình này có thể trở thành một chuẩn tham chiếu mới cho các nền kinh tế đang phát triển, đặc biệt là những quốc gia muốn tận dụng công nghệ nhưng vẫn duy trì kiểm soát hệ thống tài chính.
Tuy nhiên, câu hỏi lớn vẫn còn đó: liệu đây là bước tiến giúp tăng hiệu quả kinh tế, hay là sự mở rộng của một hệ thống giám sát tài chính ở quy mô chưa từng có.
Câu trả lời có lẽ sẽ phụ thuộc vào cách các quốc gia khác phản ứng và lựa chọn con đường riêng trong cuộc đua xây dựng hạ tầng tài chính số toàn cầu.
