Trong phần lớn dịch vụ trực tuyến hiện nay, danh tính của một người thường được phân tán ở nhiều nơi. Một ứng dụng lưu địa chỉ email, một nền tảng khác giữ thông tin thanh toán, còn các dịch vụ tài chính có thể yêu cầu thêm giấy tờ, dữ liệu sinh trắc học hoặc lịch sử giao dịch. Người dùng liên tục cung cấp lại những thông tin tương tự cho nhiều tổ chức, nhưng lại không có nhiều khả năng biết dữ liệu đang được lưu ở đâu, được chia sẻ với ai và sẽ tồn tại trong bao lâu.
Blockchain không tự động giải quyết toàn bộ vấn đề đó. Tuy nhiên, đặc tính sổ cái phân tán, khả năng xác thực dữ liệu và cơ chế ký số đã mở ra một hướng tiếp cận khác: danh tính số phi tập trung. Thay vì để một nền tảng duy nhất đứng giữa và kiểm soát hồ sơ của người dùng, mô hình này hướng tới việc để cá nhân giữ quyền quản lý thông tin định danh, trong khi các tổ chức chỉ xác nhận những thuộc tính cần thiết cho từng giao dịch.
Đây là một chủ đề có nhiều tiềm năng nhưng cũng dễ bị diễn giải quá lạc quan. Blockchain có thể hỗ trợ niềm tin giữa các bên, song không thể biến thông tin sai thành thông tin đúng, cũng không thể xóa bỏ những rủi ro phát sinh từ thiết bị, khóa truy cập hay quy định pháp luật. Giá trị thực tế của danh tính phi tập trung vì vậy nằm ở cách thiết kế toàn bộ hệ thống, không chỉ ở việc đưa một phần dữ liệu lên blockchain.
Danh tính phi tập trung khác gì tài khoản trực tuyến thông thường?
Trong mô hình tài khoản truyền thống, một nhà cung cấp dịch vụ thường tạo và quản lý danh tính của người dùng. Người dùng đăng ký tài khoản, đặt mật khẩu hoặc sử dụng phương thức đăng nhập do nền tảng cung cấp. Nền tảng có thể quyết định dữ liệu nào được thu thập, cách dữ liệu được xác minh và quyền truy cập sẽ được duy trì ra sao. Nếu hệ thống bị gián đoạn, bị khóa hoặc bị tấn công, người dùng có thể mất khả năng tiếp cận tài khoản và các dịch vụ liên quan.
Danh tính số phi tập trung, thường được mô tả bằng khái niệm danh tính do người dùng kiểm soát, thay đổi vai trò này. Một cá nhân có thể sở hữu một định danh số gắn với cặp khóa mật mã. Tổ chức phát hành thông tin xác thực, chẳng hạn chứng nhận học tập, giấy phép nghề nghiệp hoặc xác nhận độ tuổi, sẽ ký vào dữ liệu đó. Người dùng lưu giữ thông tin xác thực trong một ví số và trình bày nó cho bên cần kiểm tra.
Điểm quan trọng là bên kiểm tra không nhất thiết phải nhận toàn bộ hồ sơ gốc. Nếu một dịch vụ chỉ cần biết người dùng đủ tuổi theo quy định, hệ thống có thể hướng tới việc chứng minh thuộc tính đó thay vì yêu cầu ngày tháng năm sinh đầy đủ. Nếu một nhà tuyển dụng cần biết ứng viên đã hoàn thành một chương trình đào tạo, họ có thể xác minh chứng nhận do đơn vị đào tạo phát hành mà không cần gọi điện hoặc gửi email thủ công cho từng trường hợp.
Blockchain giữ vai trò nào trong hệ thống?
Blockchain thường không phải nơi lưu trữ toàn bộ dữ liệu định danh. Việc đưa giấy tờ cá nhân, hồ sơ y tế hoặc dữ liệu sinh trắc học lên một sổ cái công khai sẽ tạo ra rủi ro lớn đối với quyền riêng tư và khả năng xóa dữ liệu. Vai trò phù hợp hơn của blockchain là cung cấp một lớp kiểm tra dùng chung, nơi các bên có thể xác nhận khóa công khai, trạng thái của một chứng nhận hoặc danh tính của tổ chức phát hành.
Ví dụ, khi một trường học cấp chứng nhận điện tử, thông tin chi tiết có thể được gửi trực tiếp đến ví của người học. Trên mạng lưới blockchain chỉ cần ghi nhận dữ liệu tối thiểu để các bên sau này biết khóa nào thuộc về đơn vị phát hành hoặc một chứng nhận có còn hiệu lực hay không. Khi người học trình bày chứng nhận, bên tiếp nhận có thể kiểm tra chữ ký số và đối chiếu với thông tin công khai mà không cần phụ thuộc vào một cơ sở dữ liệu duy nhất.
Cách phân tách này giúp giảm lượng dữ liệu nhạy cảm xuất hiện trên mạng lưới. Dù vậy, nó không loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Dấu vết giao dịch, địa chỉ ví hoặc thời điểm xác thực vẫn có thể tiết lộ mối liên hệ giữa các hoạt động nếu hệ thống được thiết kế thiếu thận trọng. Vì thế, quyền riêng tư phải được tính đến từ đầu, thay vì coi là một tính năng bổ sung sau khi sản phẩm đã vận hành.
Ba vai trò cần được phân biệt
Trong một hệ thống danh tính phi tập trung, có thể phân biệt ba nhóm chính. Chủ thể là người hoặc tổ chức sở hữu danh tính và sử dụng thông tin xác thực. Bên phát hành là tổ chức tạo ra và ký chứng nhận, chẳng hạn cơ sở giáo dục, doanh nghiệp hoặc cơ quan có thẩm quyền. Bên kiểm tra là đơn vị tiếp nhận thông tin và đánh giá xem chứng nhận có đáp ứng yêu cầu của một dịch vụ hay không.
Việc phân chia này không có nghĩa mọi vai trò đều hoàn toàn độc lập. Một doanh nghiệp có thể vừa phát hành chứng nhận cho nhân viên, vừa kiểm tra thông tin của đối tác. Điều quan trọng là trách nhiệm của mỗi bên phải được xác định rõ. Nếu dữ liệu sai, nếu khóa bị lộ hoặc nếu chứng nhận cần thu hồi, hệ thống phải cho biết ai có quyền xử lý và người dùng có thể khiếu nại ở đâu.
Lợi ích thực tế đối với người dùng và tổ chức
Lợi ích dễ thấy nhất là giảm việc cung cấp lặp lại cùng một loại thông tin. Người dùng có thể lưu các chứng nhận đã được xác thực và sử dụng chúng ở nhiều dịch vụ tương thích. Điều này có thể rút ngắn quy trình mở tài khoản, đăng ký khóa học, chứng minh trình độ hoặc tiếp cận một dịch vụ yêu cầu kiểm tra điều kiện.
Khả năng chia sẻ có chọn lọc cũng đáng chú ý. Trong mô hình truyền thống, người dùng đôi khi phải gửi bản chụp toàn bộ giấy tờ chỉ để chứng minh một chi tiết nhỏ. Danh tính phi tập trung có thể hỗ trợ những cách xác thực tiết lộ ít dữ liệu hơn, miễn là giao thức và ứng dụng được xây dựng đúng. Người dùng vẫn phải quyết định chia sẻ thông tin nào, với bên nào và trong khoảng thời gian bao lâu.
Đối với tổ chức, chứng nhận số có thể làm giảm chi phí kiểm tra thủ công và hạn chế việc xử lý giấy tờ không thống nhất. Một doanh nghiệp có thể xác minh nguồn gốc của chứng chỉ nghề nghiệp hoặc tình trạng ủy quyền mà không phải duy trì nhiều kết nối riêng lẻ với các cơ quan phát hành. Trong môi trường có nhiều đối tác, một lớp xác thực dùng chung có thể giúp quy trình phối hợp trở nên rõ ràng hơn.
Mô hình này cũng có thể hỗ trợ những người thường gặp khó khăn khi chứng minh danh tính. Người di chuyển giữa các quốc gia, người làm việc tự do hoặc người không còn giữ đầy đủ hồ sơ giấy có thể sử dụng các chứng nhận số đã được phát hành trước đó. Tuy nhiên, khả năng này chỉ thực sự có ý nghĩa nếu các tổ chức chấp nhận tiêu chuẩn tương thích và nếu người dùng có phương án khôi phục an toàn khi mất thiết bị hoặc khóa truy cập.
Những điểm nghẽn không thể giải quyết chỉ bằng blockchain
Thách thức đầu tiên là vấn đề khóa riêng. Trong hệ thống truyền thống, người dùng có thể yêu cầu đặt lại mật khẩu thông qua nhà cung cấp. Với danh tính gắn với khóa mật mã, việc mất khóa có thể khiến người dùng không thể chứng minh quyền sở hữu. Nếu khóa bị đánh cắp, kẻ xấu có thể ký hoặc trình bày thông tin thay cho chủ sở hữu. Do đó, các cơ chế khôi phục xã hội, thiết bị dự phòng hoặc người giám hộ kỹ thuật số cần được nghiên cứu kỹ, nhưng mỗi cơ chế lại tạo ra những điểm phụ thuộc mới.
Thách thức thứ hai là khả năng thu hồi. Một bằng cấp, giấy phép hoặc quyền truy cập có thể cần bị hủy sau khi đã phát hành. Blockchain có thể ghi nhận trạng thái thu hồi, nhưng ứng dụng tiếp nhận phải thực sự kiểm tra trạng thái đó. Nếu một dịch vụ chỉ xác minh chữ ký mà không kiểm tra tính còn hiệu lực, chứng nhận cũ vẫn có thể bị sử dụng sai mục đích.
Thách thức thứ ba liên quan đến chất lượng dữ liệu đầu vào. Blockchain có thể giúp chứng minh một bản ghi đến từ một khóa cụ thể và chưa bị thay đổi, nhưng không tự mình xác nhận nội dung bản ghi là đúng. Nếu một tổ chức phát hành chứng nhận nhầm hoặc cố tình đưa thông tin sai vào hệ thống, tính bất biến chỉ khiến dữ liệu sai được lưu dấu lâu hơn. Cơ chế kiểm toán, trách nhiệm của bên phát hành và quy trình giải quyết tranh chấp vì thế vẫn rất cần thiết.
Khả năng tương thích cũng là một rào cản lớn. Một người có thể sở hữu nhiều ví, nhiều định danh và nhiều loại chứng nhận nhưng không thể sử dụng chúng nếu các nền tảng không hiểu cùng một tiêu chuẩn. Trải nghiệm người dùng sẽ trở nên phức tạp nếu mỗi dịch vụ yêu cầu một ứng dụng riêng, một định dạng riêng hoặc một quy trình xác thực khác nhau. Danh tính phi tập trung chỉ có thể phát triển rộng khi phần kỹ thuật phía sau đủ thống nhất, còn giao diện phía trước đủ đơn giản.
Quyền riêng tư cần được thiết kế như một nguyên tắc
Danh tính số không nên được hiểu là một hồ sơ duy nhất chứa mọi thông tin về một người. Cách tiếp cận an toàn hơn là chia nhỏ thuộc tính, chỉ chia sẻ phần cần thiết và hạn chế khả năng liên kết các giao dịch khác nhau với cùng một định danh. Một người có thể sử dụng các định danh khác nhau cho những bối cảnh khác nhau, miễn là vẫn có cơ chế chứng minh tính hợp lệ khi cần.
Việc cho người dùng quyền kiểm soát cũng không đồng nghĩa với việc trao toàn bộ trách nhiệm cho họ. Những ứng dụng quản lý ví phải giải thích rõ dữ liệu nào đang được chia sẻ, chữ ký có ý nghĩa gì và quyền truy cập có thể bị hủy ra sao. Các điều khoản kỹ thuật khó hiểu hoặc giao diện gây nhầm lẫn sẽ khiến người dùng ký vào những yêu cầu mà họ không nhận thức đầy đủ.
Về phía tổ chức, nguyên tắc thu thập tối thiểu cần được đặt ngang hàng với yêu cầu xác minh. Không nên yêu cầu toàn bộ thông tin chỉ vì hệ thống có khả năng nhận thông tin đó. Một quy trình tốt phải trả lời được câu hỏi: dữ liệu nào thật sự cần thiết, ai được xem, lưu trong bao lâu và người dùng có thể yêu cầu điều chỉnh hoặc xóa phần dữ liệu ngoài chuỗi như thế nào?
Điều kiện để mô hình này tiến gần ứng dụng đại chúng
Trước hết, danh tính phi tập trung cần mang lại trải nghiệm đơn giản hơn hoặc ít nhất là không gây phiền hà hơn phương thức hiện tại. Người dùng phổ thông không nên phải hiểu sâu về khóa riêng, phí mạng hay cơ chế đồng thuận mới có thể chứng minh một thuộc tính cơ bản. Công nghệ có thể phức tạp ở phía sau, nhưng quy trình sử dụng phải rõ ràng và có phương án hỗ trợ khi xảy ra sự cố.
Tiếp theo, các tổ chức phát hành và kiểm tra phải có trách nhiệm cụ thể. Cần xác định tiêu chuẩn cấp chứng nhận, cách xử lý sai sót, quy trình thu hồi và phương thức xác minh khi hệ thống mất kết nối. Một chứng nhận số chỉ tạo ra giá trị khi bên tiếp nhận tin vào uy tín của bên phát hành và có thể kiểm tra trạng thái của chứng nhận một cách độc lập.
Cuối cùng là khung pháp lý và sự phối hợp giữa các bên. Danh tính liên quan trực tiếp đến quyền riêng tư, hợp đồng, dịch vụ tài chính, giáo dục và nhiều hoạt động dân sự khác. Nếu pháp luật chưa xác định rõ giá trị của chứng nhận số hoặc trách nhiệm khi khóa bị lộ, doanh nghiệp sẽ khó đưa hệ thống vào quy trình quan trọng. Blockchain có thể cung cấp hạ tầng xác thực, nhưng tính hợp lệ trong đời sống vẫn phụ thuộc vào thể chế và niềm tin xã hội.
Danh tính số phi tập trung vì vậy không nên được quảng bá như một lời hứa loại bỏ mọi trung gian. Mục tiêu thực tế hơn là phân bổ lại quyền kiểm soát dữ liệu, giảm việc chia sẻ dư thừa và tạo ra cách xác minh có thể kiểm tra giữa nhiều tổ chức. Thành công của mô hình này sẽ không được đo bằng số lượng ví được tạo ra, mà bằng việc người dùng có thể sử dụng danh tính của mình an toàn, dễ hiểu và có khả năng khôi phục khi gặp sự cố hay không.
