Trong nhiều hình dung phổ biến, thế giới ảo thường được giới thiệu như một không gian hoàn chỉnh nằm bên trong một nền tảng duy nhất. Người dùng đăng nhập, tạo nhân vật, mua vật phẩm, giao tiếp và tham gia các hoạt động trong cùng một hệ thống. Cách tổ chức này thuận tiện cho doanh nghiệp vì toàn bộ dữ liệu, quy tắc vận hành và dòng doanh thu đều nằm trong tầm kiểm soát. Tuy nhiên, nó cũng khiến mỗi thế giới ảo giống như một hòn đảo. Những gì người dùng gây dựng ở nơi này có thể mất giá trị hoàn toàn khi họ chuyển sang một không gian khác.
Vấn đề liên thông giữa các thế giới ảo vì thế ngày càng trở nên đáng chú ý. Liên thông không chỉ có nghĩa là đưa một nhân vật từ nền tảng này sang nền tảng kia. Đó còn là khả năng bảo toàn một phần danh tính, thành quả, kỹ năng, tài sản số và lịch sử tương tác của người dùng khi họ di chuyển giữa những môi trường được xây dựng bởi các nhà cung cấp khác nhau. Nếu làm đúng, mô hình này có thể tạo ra một hệ sinh thái rộng mở hơn. Nếu làm sai, nó có thể khiến dữ liệu bị phân mảnh, quyền lợi của người dùng trở nên mơ hồ và các rủi ro bảo mật lan truyền nhanh hơn.
Liên thông không đồng nghĩa với việc mọi thứ phải giống nhau
Một ngộ nhận thường gặp là muốn các thế giới ảo liên thông thì chúng phải dùng cùng một giao diện, cùng bộ quy tắc hoặc cùng cách biểu đạt nhân vật. Trên thực tế, một hệ sinh thái liên thông có thể bao gồm nhiều không gian với mục đích rất khác nhau. Một nền tảng tập trung vào giáo dục có thể ưu tiên sự rõ ràng, an toàn và khả năng kiểm soát của người hướng dẫn. Một không gian giải trí lại cần sự tự do, tốc độ và cảm giác bất ngờ. Một môi trường dành cho hội nghị có thể coi trọng tính ổn định và chất lượng âm thanh hơn các hiệu ứng thị giác.
Điều cần thống nhất không nhất thiết là toàn bộ hình thức bên ngoài, mà là những lớp dữ liệu cơ bản giúp các nền tảng hiểu nhau. Chẳng hạn, một vật phẩm số có thể cần thông tin về nguồn gốc, chủ sở hữu, đặc tính kỹ thuật và điều kiện sử dụng. Một chứng nhận kỹ năng có thể cần xác nhận đơn vị cấp, thời hạn hiệu lực và phạm vi áp dụng. Một hồ sơ nhân vật có thể bao gồm các thuộc tính tối thiểu, nhưng vẫn cho phép từng nền tảng trình bày theo phong cách riêng.
Cách tiếp cận này giống như việc các dịch vụ trên Internet có thể trao đổi dữ liệu dù không có cùng thiết kế. Người dùng không yêu cầu mọi trang web phải trông giống nhau để gửi thư điện tử hoặc truy cập nội dung. Họ chỉ cần những quy tắc chung giúp thông tin được truyền đi và diễn giải đúng. Trong thế giới ảo, các quy tắc đó có thể trở thành nền móng cho một môi trường đa dạng nhưng không bị chia cắt hoàn toàn.
Những lớp dữ liệu cần được phân biệt
Để tránh kỳ vọng thiếu thực tế, cần phân biệt nhiều loại dữ liệu thường bị gộp chung dưới tên gọi tài sản số. Một vật phẩm trang trí cho nhân vật không giống một giấy chứng nhận quyền sử dụng. Một lịch sử giao dịch không giống một kỷ niệm cá nhân. Một thành tích trong trò chơi không tự động trở thành bằng chứng về năng lực ngoài đời. Khi các loại dữ liệu này được đưa qua nhiều nền tảng, mỗi loại phải có mức độ di chuyển và khả năng kiểm chứng khác nhau.
Lớp thứ nhất là dữ liệu nhận diện. Đây có thể là tên hiển thị, hình ảnh đại diện, mã tài khoản hoặc phương thức xác thực. Lớp này nhạy cảm vì gắn trực tiếp với con người. Việc cho phép một nền tảng mới truy cập toàn bộ thông tin nhận diện chỉ để hiển thị một nhân vật là điều không cần thiết và có thể tạo ra nguy cơ theo dõi hành vi.
Lớp thứ hai là dữ liệu về quyền sở hữu và quyền sử dụng. Một người có thể sở hữu một vật phẩm theo nghĩa được phép sử dụng, nhưng không nhất thiết có quyền sao chép, bán lại hoặc đưa nó sang mọi không gian khác. Các điều khoản này cần được mô tả rõ ràng thay vì để người dùng tự suy đoán từ hình ảnh hoặc giá giao dịch.
Lớp thứ ba là dữ liệu ngữ cảnh. Một kỹ năng hoặc thành tích chỉ có ý nghĩa trong môi trường đã tạo ra nó. Việc hoàn thành một nhiệm vụ trong một trò chơi không nên tự động được trình bày như một năng lực phổ quát. Khi chuyển dữ liệu sang nơi khác, nền tảng tiếp nhận phải biết dữ liệu được tạo ra trong bối cảnh nào, bằng phương thức nào và có còn phù hợp với mục đích mới hay không.
Sự phân lớp này giúp giảm nguy cơ biến mọi thứ thành một gói hồ sơ khổng lồ đi theo người dùng. Nó cũng tạo điều kiện để người dùng lựa chọn thông tin nào được chia sẻ, với ai và trong thời gian bao lâu.
Quyền di chuyển dữ liệu phải đi cùng quyền từ chối
Khả năng mang dữ liệu giữa các nền tảng thường được xem là một quyền lợi rõ ràng. Tuy nhiên, quyền di chuyển chỉ có ý nghĩa khi đi cùng quyền không di chuyển. Có người muốn giữ một danh tính riêng cho công việc, một danh tính khác cho hoạt động giải trí và một hồ sơ hoàn toàn tách biệt cho các mối quan hệ cá nhân. Nếu mọi nền tảng đều thúc ép người dùng liên kết dữ liệu để có trải nghiệm thuận tiện hơn, sự liên thông sẽ biến thành cơ chế tập trung thông tin.
Người dùng cũng cần biết điều gì xảy ra sau khi dữ liệu được chuyển đi. Nền tảng tiếp nhận có lưu bản sao không? Dữ liệu có được dùng để huấn luyện hệ thống đề xuất hay quảng cáo không? Khi người dùng xóa tài khoản ở nền tảng cũ, bản sao đã chuyển sang nơi khác có bị xóa theo hay không? Những câu hỏi này không thể được giải quyết bằng một nút chấp nhận chung chung.
Một mô hình hợp lý cần có sự đồng ý theo từng mục đích. Người dùng có thể cho phép hiển thị vật phẩm nhưng từ chối chia sẻ lịch sử giao dịch. Họ có thể xác nhận một chứng nhận kỹ năng cho một sự kiện cụ thể nhưng không cho phép nền tảng dùng nó để suy luận về tính cách hoặc khả năng nghề nghiệp. Càng nhiều dữ liệu có thể di chuyển, yêu cầu giải thích và kiểm soát càng phải rõ ràng.
Tiêu chuẩn chung và giới hạn của tiêu chuẩn
Không có tiêu chuẩn chung, mỗi doanh nghiệp sẽ xây dựng một định dạng riêng. Khi đó, một vật phẩm có thể xuất hiện đẹp mắt ở nền tảng A nhưng trở thành dữ liệu vô nghĩa ở nền tảng B. Nhà phát triển phải tự viết các bộ chuyển đổi, người dùng phải phụ thuộc vào các dịch vụ trung gian, còn thị trường bị chia nhỏ bởi những rào cản kỹ thuật.
Tiêu chuẩn chung có thể giúp giải quyết phần nào vấn đề này bằng cách quy định cách mô tả dữ liệu, cách xác thực nguồn gốc và cách thông báo quyền sử dụng. Nhưng tiêu chuẩn không tự động bảo đảm công bằng. Một nhóm doanh nghiệp lớn có thể định hình tiêu chuẩn theo lợi ích của họ, khiến các dự án nhỏ khó tham gia hoặc buộc phải trả chi phí cao để tuân thủ. Vì vậy, quá trình xây dựng tiêu chuẩn cần có sự tham gia của nhiều bên, bao gồm nhà phát triển, người dùng, chuyên gia bảo mật, nhà sáng tạo nội dung và các tổ chức chịu trách nhiệm bảo vệ quyền lợi công chúng.
Cũng cần tránh biến tiêu chuẩn thành một chiếc khuôn cứng. Công nghệ thay đổi nhanh, nhu cầu của cộng đồng cũng thay đổi theo. Một tiêu chuẩn tốt nên có phần lõi ổn định và các phần mở rộng được cập nhật minh bạch. Nó phải cho phép những nền tảng nhỏ thử nghiệm mà không làm suy yếu các yêu cầu tối thiểu về an toàn và quyền riêng tư.
Khi tài sản số bắt đầu đi qua biên giới nền tảng
Việc di chuyển vật phẩm và dữ liệu giữa các thế giới ảo có thể tạo ra những hoạt động kinh tế mới. Nhà sáng tạo có thể thiết kế một bộ trang phục sử dụng được trong nhiều không gian. Người học có thể mang theo một chứng nhận đã được xác minh khi tham gia lớp học hoặc cộng đồng khác. Các sự kiện có thể kết nối nhiều nền tảng mà không buộc người tham dự phải tạo lại toàn bộ hồ sơ.
Tuy nhiên, sự tiện lợi này cũng làm nảy sinh tranh chấp. Ai chịu trách nhiệm khi vật phẩm bị sao chép trái phép trong quá trình chuyển đổi? Nếu một nền tảng đóng cửa, người dùng có còn giữ được quyền sử dụng tài sản đã mua không? Nếu một sản phẩm được thiết kế cho một cơ thể ảo nhưng gây lỗi hoặc tạo trải nghiệm không phù hợp ở nền tảng khác, trách nhiệm thuộc về người tạo, nơi phát hành hay hệ thống tiếp nhận?
Các câu hỏi trên cho thấy quyền sở hữu không thể chỉ được thể hiện bằng một bản ghi kỹ thuật. Cần có quy định sử dụng dễ hiểu, cơ chế giải quyết tranh chấp và đầu mối chịu trách nhiệm. Người dùng không nên bị đẩy vào tình thế phải tự thương lượng với nhiều nền tảng khi một tài sản bị mất, bị khóa hoặc bị sử dụng sai mục đích.
Thiết kế liên thông từ nhu cầu của con người
Liên thông thường được thảo luận bằng ngôn ngữ của giao thức, dữ liệu và hệ thống. Nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là cải thiện trải nghiệm của con người. Người dùng không quan tâm một chuẩn kỹ thuật được gọi tên thế nào nếu họ phải mất hàng giờ để sửa lỗi nhân vật, xác minh lại tài khoản hoặc tìm hiểu những điều khoản khó đọc.
Một thiết kế tốt cần làm cho việc chuyển đổi trở nên dễ hiểu và có thể đảo ngược trong phạm vi hợp lý. Trước khi chia sẻ dữ liệu, người dùng nên nhìn thấy thông tin cụ thể sẽ được chuyển. Sau khi chuyển, họ cần biết dữ liệu đang được lưu ở đâu và có thể thu hồi quyền truy cập bằng cách nào. Giao diện cũng nên cảnh báo khi một vật phẩm chỉ được hiển thị dưới dạng bản sao tham chiếu, thay vì khiến người dùng tưởng rằng quyền sử dụng đã được bảo toàn đầy đủ.
Khả năng liên thông cũng phải tính đến những người dùng có thiết bị yếu, kết nối không ổn định hoặc kỹ năng công nghệ hạn chế. Nếu chỉ những người có phần cứng đắt tiền và hiểu sâu về bảo mật mới có thể kiểm soát dữ liệu của mình, một thế giới ảo liên thông sẽ không thật sự mở. Sự thuận tiện cần được phân phối rộng rãi, chứ không trở thành đặc quyền của một nhóm nhỏ.
Một tương lai nhiều nền tảng nhưng ít phụ thuộc hơn
Thế giới ảo có thể phát triển theo hướng mỗi doanh nghiệp xây dựng một vương quốc khép kín, nơi mọi giá trị đều bị giữ lại bên trong. Nhưng nó cũng có thể tiến tới một mô hình đa nền tảng, trong đó người dùng có quyền mang theo những phần dữ liệu cần thiết và lựa chọn nơi mình muốn tham gia. Hai hướng đi này không chỉ khác nhau về kỹ thuật mà còn khác nhau về quan niệm đối với quyền kiểm soát.
Liên thông không phải lời giải cho mọi vấn đề. Nó không thay thế việc bảo vệ dữ liệu, không xóa bỏ sự chênh lệch quyền lực giữa doanh nghiệp và người dùng, cũng không khiến các cộng đồng tự nhiên trở nên lành mạnh hơn. Dẫu vậy, nếu được xây dựng với tiêu chuẩn mở, quyền lựa chọn rõ ràng và trách nhiệm minh bạch, liên thông có thể giảm sự phụ thuộc vào một nền tảng duy nhất.
Giá trị lớn nhất của một thế giới ảo có lẽ không nằm ở việc nó khóa được bao nhiêu người dùng bên trong, mà ở việc nó cho phép họ tham gia, rời đi và quay trở lại mà không đánh mất hoàn toàn những gì đã gây dựng. Khi các không gian số biết cách trao đổi với nhau nhưng vẫn tôn trọng ranh giới riêng tư, thế giới ảo mới có cơ hội trở thành một hệ sinh thái sống động thay vì tập hợp những hòn đảo khép kín.
