Trong một sản phẩm đến tay người tiêu dùng, thông tin về nguồn nguyên liệu, nơi sản xuất, quá trình vận chuyển và các lần bàn giao thường nằm rải rác ở nhiều doanh nghiệp. Mỗi bên có thể sử dụng một hệ thống quản lý riêng, cách đặt mã riêng và quy trình lưu trữ riêng. Khi cần kiểm tra một lô hàng, việc ghép nối các mảnh thông tin này đôi khi mất thời gian, đặc biệt nếu dữ liệu được trao đổi qua giấy tờ, tệp bảng tính hoặc các kênh không đồng nhất.
Blockchain thường được nhắc đến như một phương án để ghi lại lịch sử giao dịch và sự dịch chuyển của hàng hóa theo cách khó bị sửa đổi âm thầm. Tuy nhiên, cách hiểu rằng blockchain tự động biến mọi sản phẩm thành hàng hóa có nguồn gốc minh bạch là không chính xác. Công nghệ này có thể hỗ trợ việc lưu vết, đối chiếu và phân quyền truy cập dữ liệu, nhưng hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào quy trình nhập liệu, thiết bị xác thực và sự trung thực của các bên tham gia.
Blockchain có thể làm gì trong chuỗi cung ứng?
Về bản chất, blockchain là một sổ ghi chép điện tử được duy trì bởi nhiều máy tính trong cùng một mạng lưới. Các bản ghi mới thường được sắp xếp theo trình tự thời gian và liên kết với những bản ghi trước đó. Tùy thiết kế, mạng lưới có thể yêu cầu các bên xác nhận dữ liệu theo một cơ chế đồng thuận trước khi bản ghi được thêm vào.
Trong chuỗi cung ứng, mỗi lô hàng hoặc đơn vị sản phẩm có thể được gắn với một mã nhận diện. Khi hàng hóa chuyển từ nhà cung cấp nguyên liệu sang cơ sở sản xuất, rồi đến đơn vị vận chuyển hoặc nhà phân phối, các sự kiện liên quan có thể được ghi nhận trên hệ thống. Những sự kiện này có thể bao gồm thời điểm bàn giao, chủ thể thực hiện, trạng thái kiểm tra hoặc tài liệu đi kèm, tùy vào phạm vi dữ liệu mà doanh nghiệp thống nhất chia sẻ.
Điểm đáng chú ý là blockchain tạo ra một lịch sử chung cho các bên có quyền tham gia. Thay vì mỗi doanh nghiệp chỉ giữ một phiên bản dữ liệu rồi đối chiếu thủ công khi có tranh chấp, các bên có thể cùng tham chiếu đến chuỗi bản ghi đã được xác nhận. Khi một bản ghi cũ bị thay đổi, sự không nhất quán có thể bị phát hiện dễ hơn so với mô hình chỉ dựa trên một cơ sở dữ liệu nội bộ.
Giá trị của khả năng truy xuất
Truy xuất nguồn gốc không chỉ nhằm phục vụ hoạt động tiếp thị. Trong nhiều ngành, khả năng biết một sản phẩm đã đi qua những khâu nào có thể hỗ trợ kiểm soát chất lượng, xử lý khi phát hiện lỗi và thu hồi đúng phạm vi. Nếu thông tin được tổ chức tốt, doanh nghiệp có thể khoanh vùng các lô hàng liên quan thay vì phải kiểm tra toàn bộ sản phẩm cùng loại.
Blockchain cũng có thể làm rõ trách nhiệm giữa các bên. Một chuỗi cung ứng thường có nhiều điểm bàn giao, và mỗi điểm đều tạo ra nguy cơ nhầm lẫn hoặc thiếu dữ liệu. Việc ghi nhận chủ thể, thời gian và điều kiện bàn giao giúp hình thành một dấu vết kiểm tra. Dấu vết này không tự kết luận ai sai khi xảy ra sự cố, nhưng có thể cung cấp cơ sở để rà soát quy trình và xác định thời điểm vấn đề xuất hiện.
Đối với người mua, thông tin truy xuất có thể được hiển thị thông qua mã quét trên bao bì hoặc ứng dụng của doanh nghiệp. Tuy vậy, dữ liệu dành cho người tiêu dùng cần được chọn lọc và trình bày dễ hiểu. Một chuỗi mã kỹ thuật dài không đồng nghĩa với thông tin hữu ích. Người dùng quan tâm hơn đến những câu hỏi cụ thể như sản phẩm được tạo ra ở đâu, thời điểm nào, đã qua những khâu kiểm tra nào và thông tin đó do ai cung cấp.
Blockchain không thể xác nhận mọi thứ trong thế giới thực
Giới hạn lớn nhất của mô hình này nằm ở dữ liệu đầu vào. Blockchain có thể giúp bảo vệ bản ghi sau khi dữ liệu được đưa vào hệ thống, nhưng không tự biết một nhân viên đã nhập đúng số lượng, đúng địa điểm hay đúng tình trạng hàng hóa hay chưa. Nếu thông tin ban đầu sai, việc lưu giữ nó lâu dài không làm cho thông tin trở thành sự thật.
Ví dụ, một lô hàng có thể được ghi nhận là đã bảo quản ở nhiệt độ phù hợp. Nhưng nếu cảm biến bị hỏng, chưa được kiểm định hoặc không được đặt đúng vị trí, dữ liệu ghi nhận có thể không phản ánh điều kiện thực tế. Tương tự, một mã sản phẩm có thể được quét tại nhiều điểm, nhưng hệ thống vẫn cần cơ chế bảo đảm rằng mã đó gắn đúng với hàng hóa và không bị sao chép hoặc chuyển sang sản phẩm khác.
Vì thế, blockchain trong chuỗi cung ứng thường cần kết hợp với nhiều lớp kiểm soát khác. Doanh nghiệp có thể sử dụng mã định danh chống giả, thiết bị cảm biến, quy trình kiểm kê, kiểm toán độc lập và phân quyền nhập liệu. Mỗi lớp giải quyết một rủi ro khác nhau. Blockchain chỉ là một thành phần trong toàn bộ kiến trúc, không phải giải pháp thay thế cho kiểm soát vật lý và trách nhiệm của con người.
Những câu hỏi cần trả lời trước khi triển khai
Trước hết, doanh nghiệp cần xác định vấn đề thực tế mà mình muốn giải quyết. Nếu khó khăn chỉ nằm ở việc các phòng ban chưa thống nhất phần mềm hoặc quy trình, nâng cấp cơ sở dữ liệu và chuẩn hóa vận hành có thể phù hợp hơn việc xây dựng một mạng blockchain. Công nghệ mới chỉ có giá trị khi nó giải quyết được một nhu cầu rõ ràng với chi phí và mức độ phức tạp chấp nhận được.
Tiếp theo là câu hỏi về các bên tham gia. Chuỗi cung ứng thường không thuộc quyền kiểm soát của một doanh nghiệp duy nhất. Một hệ thống dùng chung chỉ hoạt động hiệu quả khi nhà cung cấp, đơn vị logistics, nhà phân phối và bên kiểm tra thống nhất về định dạng dữ liệu, quyền truy cập và trách nhiệm cập nhật. Nếu chỉ một bên ghi dữ liệu còn các bên khác không tham gia, hệ thống sẽ khó tạo ra bức tranh đầy đủ.
Quyền riêng tư cũng cần được tính đến từ đầu. Dữ liệu về giá mua, sản lượng, khách hàng hoặc điều kiện hợp đồng có thể là thông tin nhạy cảm. Không phải mọi dữ liệu đều nên được công khai cho toàn mạng lưới. Một thiết kế phù hợp có thể lưu thông tin tối thiểu trên blockchain, trong khi tài liệu chi tiết được giữ ở hệ thống riêng và chỉ cung cấp cho chủ thể có quyền. Cách làm này giúp cân bằng giữa khả năng kiểm tra và yêu cầu bảo mật.
Chi phí vận hành là một yếu tố khác dễ bị bỏ qua. Doanh nghiệp không chỉ trả cho phần mềm hoặc hạ tầng ban đầu, mà còn phải đào tạo nhân sự, duy trì thiết bị, xử lý tài khoản, hỗ trợ đối tác và cập nhật quy trình khi sản phẩm thay đổi. Nếu người dùng tại các điểm giao nhận thấy hệ thống quá phức tạp, họ có thể nhập dữ liệu qua loa hoặc tìm cách bỏ qua quy trình, làm giảm chất lượng của toàn bộ hệ thống.
Từ thử nghiệm công nghệ đến giá trị thực tế
Một dự án blockchain trong chuỗi cung ứng nên bắt đầu ở quy mô có thể kiểm soát. Doanh nghiệp có thể chọn một nhóm sản phẩm, một tuyến vận chuyển hoặc một số đối tác sẵn sàng phối hợp. Mục tiêu ban đầu không nên chỉ là chứng minh rằng blockchain có thể hoạt động, mà phải đo được các kết quả như thời gian đối chiếu dữ liệu, tỷ lệ bản ghi đầy đủ, khả năng phát hiện sai lệch và mức độ thuận tiện của người sử dụng.
Trong giai đoạn thử nghiệm, cần phân biệt rõ dữ liệu nào được ghi tự động, dữ liệu nào do con người nhập và dữ liệu nào được xác nhận bởi bên thứ ba. Sự phân biệt này giúp đánh giá đúng mức độ tin cậy của từng bản ghi. Một thông tin được ghi tự động từ thiết bị đã được kiểm soát có thể có cách đánh giá khác với thông tin do nhân viên nhập thủ công sau nhiều giờ kể từ thời điểm giao nhận.
Doanh nghiệp cũng cần xây dựng quy trình sửa sai. Tính khó thay đổi của blockchain không có nghĩa là dữ liệu đã ghi sẽ không bao giờ được điều chỉnh. Trong thực tế, có thể phát sinh lỗi nhập liệu, thay đổi trạng thái hoặc yêu cầu cập nhật do kết quả kiểm tra mới. Cách xử lý phù hợp thường là tạo bản ghi bổ sung để thể hiện việc điều chỉnh, duy trì lịch sử thay vì xóa dấu vết cũ một cách thiếu minh bạch.
Nhìn blockchain với kỳ vọng thực tế
Blockchain có thể đem lại giá trị khi nhiều bên cần cùng ghi nhận một lịch sử giao dịch nhưng không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào một cơ sở dữ liệu đơn lẻ. Trong bối cảnh đó, khả năng tạo bản ghi có trình tự, phân quyền và dễ đối chiếu có thể giúp chuỗi cung ứng vận hành minh bạch hơn. Công nghệ cũng mở ra cách kết nối dữ liệu giữa các khâu mà trước đây thường bị chia cắt.
Dù vậy, tính minh bạch của hệ thống không tự động đồng nghĩa với tính chính xác của sản phẩm ngoài đời thực. Muốn truy xuất có ý nghĩa, doanh nghiệp phải giải quyết đồng thời bài toán nhận diện hàng hóa, chất lượng dữ liệu, năng lực của đối tác, quyền riêng tư và trách nhiệm kiểm tra. Nếu thiếu các điều kiện này, blockchain có nguy cơ trở thành một lớp công nghệ đắt tiền đặt lên trên quy trình chưa được chuẩn hóa.
Cách tiếp cận thận trọng nhất là xem blockchain như công cụ hỗ trợ niềm tin giữa các bên, không phải lời cam kết tuyệt đối về nguồn gốc. Khi được đặt trong một hệ thống có quy trình rõ ràng, dữ liệu đầu vào đáng tin cậy và cơ chế kiểm tra độc lập, blockchain có thể giúp lịch sử hàng hóa dễ theo dõi và khó bị sửa đổi tùy tiện hơn. Giá trị thực sự của nó vì vậy không nằm ở thuật ngữ công nghệ, mà ở việc công nghệ giúp con người phối hợp, kiểm chứng và chịu trách nhiệm tốt hơn ra sao.
