Trong cuộc sống hằng ngày, phần lớn gia đình thường chỉ nghĩ đến tình huống khẩn cấp sau khi sự cố đã xảy ra. Một trận mưa lớn gây ngập, mất điện kéo dài, hỏa hoạn nhỏ, tai nạn trong nhà hoặc việc một thành viên bất ngờ phải nhập viện đều có thể làm đảo lộn kế hoạch sinh hoạt. Khi lo lắng và thiếu thông tin, con người dễ hành động vội vàng, quên những việc quan trọng hoặc phụ thuộc hoàn toàn vào sự hỗ trợ từ bên ngoài.
Chuẩn bị trước không có nghĩa là sống trong sợ hãi. Đó là cách biến những phản ứng tự phát thành một quy trình đơn giản mà mọi thành viên đều có thể hiểu và thực hiện. Một kế hoạch tốt không cần danh sách dài, thiết bị đắt tiền hay những giả định quá xa vời. Kế hoạch ấy phải phù hợp với nơi gia đình đang sống, số người trong nhà, tình trạng sức khỏe, khả năng di chuyển và những rủi ro thường gặp tại địa phương.
Bắt đầu từ những rủi ro có khả năng xảy ra
Bước đầu tiên là ngồi lại với gia đình để xác định những tình huống cần ưu tiên. Không nên lập kế hoạch theo mọi kịch bản có thể tưởng tượng, bởi một danh sách quá dài sẽ khó nhớ và khó duy trì. Thay vào đó, hãy xem xét môi trường sống và thói quen sinh hoạt thực tế. Nhà ở khu vực thấp có thể cần chú ý đến ngập nước; gia đình trong tòa nhà cao tầng cần quan tâm đến lối thoát hiểm và việc mất điện; nhà có trẻ nhỏ, người cao tuổi hoặc người cần thuốc thường xuyên sẽ có những yêu cầu riêng.
Có thể chia rủi ro thành ba nhóm để dễ thảo luận. Nhóm thứ nhất là các sự cố trong nhà như cháy, rò rỉ nước, mất điện hoặc tai nạn sinh hoạt. Nhóm thứ hai là các tình huống từ môi trường xung quanh như mưa bão, ngập, sạt lở hoặc gián đoạn giao thông. Nhóm thứ ba liên quan đến sức khỏe và liên lạc, chẳng hạn một người bị thương, thất lạc trong lúc di chuyển hoặc không thể gọi điện như bình thường.
Với mỗi tình huống, gia đình chỉ cần trả lời bốn câu hỏi: dấu hiệu nào cho thấy cần hành động, việc đầu tiên là gì, ai chịu trách nhiệm chính và mọi người sẽ gặp nhau ở đâu. Cách đặt câu hỏi này giúp kế hoạch tập trung vào hành động thay vì những mô tả chung chung. Ví dụ, thay vì ghi “phòng cháy”, gia đình có thể thống nhất rằng khi phát hiện khói hoặc mùi khét bất thường, người gần khu vực đó sẽ báo động, mọi người rời khỏi nhà theo lối đã xác định và chỉ gọi hỗ trợ khi đã ở vị trí an toàn.
Thiết lập cách liên lạc khi mọi việc bị gián đoạn
Liên lạc là phần thường bị bỏ quên trong các kế hoạch gia đình. Nhiều người mặc nhiên cho rằng chỉ cần gọi điện là đủ, nhưng trong một sự cố, điện thoại có thể hết pin, mạng bị nghẽn hoặc các thành viên không thể nghe máy ngay. Vì vậy, gia đình nên thống nhất nhiều cách liên lạc thay thế và ghi lại thông tin ở cả dạng điện tử lẫn trên giấy.
Mỗi người cần biết số điện thoại của những thành viên quan trọng, địa chỉ nhà, thông tin liên hệ của một người thân ở ngoài khu vực sinh sống và địa điểm gặp nhau đã thống nhất. Người liên hệ bên ngoài có thể giúp truyền tin nếu các thành viên trong nhà không gọi được cho nhau. Địa điểm gặp mặt nên có ít nhất hai lựa chọn: một nơi gần nhà để dùng trong sự cố nhỏ và một nơi khác an toàn hơn nếu khu vực xung quanh bị ảnh hưởng.
Đối với trẻ em, người cao tuổi hoặc người gặp khó khăn trong giao tiếp, không nên chỉ nói miệng về kế hoạch. Hãy viết thông tin bằng cách dễ đọc, dùng câu ngắn và đặt ở nơi dễ thấy. Trẻ cần biết tên người có thể đón mình, địa điểm an toàn và cách tìm sự trợ giúp từ người lớn đáng tin cậy. Người sử dụng thuốc thường xuyên nên có bản ghi các loại thuốc, lịch dùng và thông tin cần thiết để người khác hỗ trợ khi cần.
Gia đình cũng nên thống nhất nguyên tắc kiểm tra thông tin. Trong lúc khẩn cấp, tin đồn hoặc nội dung chưa được xác nhận có thể khiến mọi người di chuyển không cần thiết. Chỉ nên chia sẻ thông tin từ cơ quan chức năng, đơn vị quản lý tòa nhà, trường học hoặc nguồn đáng tin cậy phù hợp với tình huống. Nếu chưa có thông tin chắc chắn, ưu tiên giữ liên lạc ngắn gọn, thông báo vị trí và tình trạng an toàn của từng người.
Chuẩn bị một bộ vật dụng thiết yếu vừa đủ
Một bộ vật dụng khẩn cấp không nhất thiết phải là chiếc túi lớn được cất rồi quên. Điều quan trọng là các vật dụng cần thiết phải dễ lấy, được cả nhà biết vị trí và được kiểm tra định kỳ. Nên đặt bộ này ở nơi khô ráo, dễ tiếp cận, không bị chắn bởi đồ đạc nặng. Nếu gia đình sống trong nhà nhiều tầng, có thể cân nhắc chuẩn bị những vật dụng cơ bản ở vị trí phù hợp thay vì chỉ để tất cả tại một chỗ.
Nhóm vật dụng nền tảng thường gồm nước uống, một lượng thực phẩm bảo quản được, đèn pin, pin dự phòng, bộ sơ cứu, khẩu trang, còi, vật dụng vệ sinh cá nhân và một ít tiền mặt. Điện thoại cùng bộ sạc dự phòng cũng hữu ích, nhưng không nên coi đây là phương án duy nhất vì thiết bị có thể hết pin hoặc hỏng. Một con dao đa năng, băng dính chắc, dây buộc, găng tay và túi đựng rác có thể hỗ trợ nhiều việc nhỏ trong quá trình xử lý sự cố.
Gia đình có trẻ nhỏ cần tính đến sữa, tã, đồ ăn phù hợp và một vật quen thuộc giúp trẻ bớt hoảng sợ. Người cao tuổi có thể cần kính, dụng cụ hỗ trợ đi lại hoặc bản ghi thông tin sức khỏe. Người nuôi thú cưng nên chuẩn bị thức ăn, nước, dây dắt và phương án đưa vật nuôi ra khỏi nhà. Những nhu cầu riêng này không nên bổ sung vào phút cuối, bởi khi sự cố xảy ra, cửa hàng và dịch vụ vận chuyển có thể không hoạt động bình thường.
Thực phẩm và thuốc cần được kiểm tra hạn dùng. Pin, đèn và sạc dự phòng nên được thử định kỳ. Các giấy tờ quan trọng có thể được lưu bản sao ở nơi bảo mật, đồng thời bảo đảm gia đình biết cách truy cập khi cần. Không nên chia sẻ công khai thông tin cá nhân nhạy cảm chỉ để thuận tiện cho việc lưu trữ.
Lập sơ đồ thoát hiểm và phân công rõ ràng
Nhiều gia đình biết vị trí cửa chính nhưng chưa từng quan sát lối ra thay thế. Hãy vẽ một sơ đồ đơn giản của nơi ở, đánh dấu cửa ra vào, cầu thang, vị trí bình chữa cháy nếu có, van nước, cầu dao điện và nơi tập trung bên ngoài. Sơ đồ không cần đẹp, nhưng phải dễ hiểu và phản ánh đúng tình trạng hiện tại. Nếu đồ đạc thay đổi, lối đi cũng cần được kiểm tra lại.
Trong kế hoạch thoát hiểm, cần nhấn mạnh nguyên tắc không quay lại lấy đồ khi đã rời khỏi khu vực nguy hiểm. Mọi người nên biết cách di chuyển đến nơi an toàn mà không phụ thuộc vào thang máy trong tình huống tòa nhà mất điện hoặc có khói. Tuy nhiên, các thao tác xử lý nguy hiểm như dập lửa, ngắt điện hay mở van chỉ nên do người biết cách thực hiện đảm nhận, và chỉ khi việc đó không đặt họ vào rủi ro lớn hơn.
Phân công trách nhiệm giúp tránh tình trạng ai cũng chờ người khác hành động. Một người có thể phụ trách gọi hỗ trợ, người khác kiểm tra các thành viên trong nhà, người có khả năng di chuyển tốt hỗ trợ trẻ em hoặc người cao tuổi. Phân công cần linh hoạt, vì người được giao việc có thể không có mặt. Do đó, mỗi nhiệm vụ nên có người thay thế và mọi thành viên đủ lớn cần biết những bước cơ bản.
Luyện tập để kế hoạch trở nên tự nhiên
Một kế hoạch chỉ nằm trên giấy thường nhanh chóng bị quên. Gia đình nên dành thời gian luyện tập ở mức vừa phải, bắt đầu bằng việc đi theo lối thoát hiểm, tìm bộ vật dụng cần thiết và thực hành cuộc gọi thông báo vị trí. Không cần biến buổi luyện tập thành hoạt động căng thẳng. Mục tiêu là phát hiện những điểm bất tiện, chẳng hạn chìa khóa bị cất quá kỹ, lối đi có vật cản, trẻ chưa biết gọi ai hoặc người lớn tuổi khó di chuyển ở một đoạn cầu thang.
Sau mỗi lần thực hành, hãy hỏi từng thành viên điều gì dễ nhớ, điều gì gây nhầm lẫn và phần nào cần thay đổi. Trẻ em cũng nên được tham gia theo cách phù hợp với lứa tuổi, tránh dùng hình ảnh quá đáng sợ khiến các em hoang mang. Người lớn cần giải thích rằng luyện tập là để mọi người bình tĩnh và biết cách giúp nhau, không phải vì gia đình đang chờ một điều xấu xảy ra.
Kế hoạch cần được cập nhật khi gia đình chuyển nhà, có thêm thành viên, thay đổi công việc, thay đổi tình trạng sức khỏe hoặc mua những thiết bị mới. Ít nhất, nên kiểm tra lại thông tin liên lạc, thuốc men, pin và các vật dụng dễ hỏng theo một lịch cố định. Việc cập nhật ngắn nhưng đều đặn có giá trị hơn một lần chuẩn bị thật nhiều rồi bỏ quên trong thời gian dài.
Chuẩn bị để bình tĩnh và hỗ trợ lẫn nhau
Ứng phó khẩn cấp không chỉ là chuyện vật chất. Tâm lý của các thành viên ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng ra quyết định. Khi xảy ra sự cố, người lớn nên cố gắng nói ngắn gọn, phân công từng việc cụ thể và tránh trách móc. Nếu có trẻ em, cần trấn an bằng những câu rõ ràng, cho các em biết người lớn đang làm gì và hướng dẫn một hành động đơn giản như đứng gần người phụ trách hoặc nắm tay nhau.
Gia đình cũng nên quan tâm đến những người xung quanh, đặc biệt là hàng xóm sống một mình, người cao tuổi hoặc người có hạn chế trong di chuyển. Không phải lúc nào cũng có thể giúp đỡ toàn bộ khu vực, nhưng việc biết ai cần hỗ trợ và thống nhất cách báo tin có thể tạo ra mạng lưới an toàn thiết thực. Sự phối hợp này cần tôn trọng ranh giới riêng tư, không tự ý xâm nhập hoặc di chuyển người khác khi chưa đánh giá được tình hình.
Mục tiêu của kế hoạch không phải là kiểm soát mọi điều bất ngờ. Không có danh sách nào bảo đảm loại bỏ hoàn toàn rủi ro. Giá trị của việc chuẩn bị nằm ở chỗ giúp gia đình có một điểm tựa khi thông tin thiếu, thời gian gấp và cảm xúc bị xáo trộn. Một bộ vật dụng được sắp xếp hợp lý, một sơ đồ dễ hiểu, vài số điện thoại được ghi lại và những quy ước mọi người cùng nhớ có thể tạo ra khác biệt đáng kể.
Gia đình có thể bắt đầu ngay bằng một cuộc trò chuyện ngắn trong tuần này. Hãy chọn ba tình huống thực tế nhất, xác định nơi gặp nhau, kiểm tra lối thoát và rà soát những nhu cầu đặc biệt của từng người. Sau đó, viết kế hoạch bằng ngôn ngữ đơn giản, đặt ở nơi dễ tiếp cận và điều chỉnh theo thời gian. Chuẩn bị tốt không làm cuộc sống nặng nề hơn; ngược lại, nó giúp mỗi người chủ động hơn và biết cách bảo vệ nhau khi điều bất thường xảy ra.
